نه كلى و نه جزئى و معنى عروض وجود بر آن‌ها اتصاف آن‌ها است به مفهوم وجود عام بديهى در عقل و عروض وجود عبارت از قيام فرد حقيقى وجود به آن مفاهيم نيست و بالجمله وجود بنفسه موجود در خارج است و تقدم و تأخر و علت و معلول همه مربوط به وجود است و هر علتى در رتبهء وجود اشرف از معلول خود است و هر معلولى در رتبهء كون اخسّ از علت خود است و به ترتيب در سلسله وجود تا برسد به وجود واجب از جانب علّيت كه محيط بر همهء موجودات است و در جانب معلوليّت منتهى شود به موجودى كه از ذات خود محجوب است . ( جسم ) و آن وجود امتدادى ذو ابعاد مكانى و زمانى است و آن جسم است و بدين ترتيب ملا صدرا جسم را در يك سوى از وجود قرار مىدهد مرتبه‌اى كه كمال نقص وجودى است در جوهريّت البته در مرتبه‌اى نازل‌تر از آن مرتبهء وجود هيولى است . ملا صدرا عقيده به تركيب جسم از اجزاء و اتم‌ها را مردود مىداند و قهرا قايل به تركب جسم از هيولى و صورت خواهد بود . « 1 » ملا صدرا در مقام تصوير هيولى گويد : در اجسام سنخى است كه محل توارد صورت‌ها است . يعنى در اجسام چيزى هست و خميره‌اى هست كه انقلابات و استحالات گوناگون بر آن وارد مىشوند و هر كس مىداند كه خاك نطفه و نطفه جسد انسان يا حيوان مىشود و بذر نباتات ، نبات و بارور و اشجار ، ذغال و خاكستر مىشوند و هر گاه گفته شود كه بشر از آب و حيوان از خاك آفريده شده‌اند به اين معنى نيست كه آب باطل شده و حيوان و يا انسان به وجود آمده است و يا خاك باطل شده و حيوان به وجود آمده است و بلكه بدين معنى است كه صورت و هيأت خاكى و آبى باطل شده است و صورت و هيأت انسانى و حيوانى به خود گرفته است در همان ماده ، ما در مزرعه تخم مثلا گندم مىكاريم و منتظر مىشويم كه از اين گندم گندم به دست آيد ، دانهء گندم تبديل به گياه سبز نونهال مىشود و رشد پيدا مىكند ، دائما تغيير شكل و صورت مىدهد تا آن‌گاه كه بارور شود ، از گندم ، گندم و از جو ، جو به دست آيد . پس ماده در تمام مراحل تبدّل صورت‌ها باقى است آن‌چه در تمام مراحل تحولات باقى است و فقط تغيير صورت مىدهد نامش هيولى است . اشراقيون گويند آن امرى كه صورت‌ها بر آن وارد مىشود و تبدّل صورت مىيابد خود جسم است و نه هيولى اصولا اشراقيان گويند جسم يك امرى است غير مركب و يك چيز است كه دو نام دارد ، از جهت جوهريت ذاتى جسم گويند و از لحاظ اين صور گوناگون كه بر آن وارد مىشود ماده گويند و مركب از دو امر كه صورت و هيولى باشد نيست . مشائيان گويند : هيولى جوهر ابسط يعنى بسيطتر است . جوهرى ابسط كه تقوّمش به جوهر ديگر است يعنى صورت كه آن جوهر ابسط محل ورود صورت‌ها است كه از تركيب آن دو يك جوهرى ( جسم ) به وجود آيد كه قابل مقادير ( اندازه‌ها ) و اعراض است . ملا صدرا مذهب ذيمقراطيس را كه گويد اجسام مركب از اجزا و اتم‌ها است مردود مىداند و همين‌طور متكلمانى را كه پيرو تركب اجسام از ذرات‌اند مورد نقد و جرح قرار داده

--> ( 1 ) اسفار ، ج 2 ، سفر 2 ، ص 3 .